Nga Sokol Neçaj
𝙉𝙟𝙚̈ 𝙥𝙖𝙧𝙩𝙞 𝙢𝙪𝙣𝙙 𝙩𝙚̈ 𝙛𝙞𝙩𝙤𝙟𝙚̈ 𝙯𝙜𝙟𝙚𝙙𝙝𝙟𝙚𝙩 𝙙𝙝𝙚 𝙩𝙚̈ 𝙝𝙪𝙢𝙗𝙖𝙨𝙚̈ 𝙙𝙚𝙢𝙤𝙠𝙧𝙖𝙘𝙞𝙣𝙚̈ 𝙗𝙧𝙚𝙣𝙙𝙖 𝙫𝙚𝙩𝙚𝙨
Në Shqipëri është rrënjosur një keqkuptim i rrezikshëm: kush fiton zgjedhjet, duket sikur fiton edhe të drejtën për të përcaktuar çfarë është demokratike dhe çfarë jo. Fitorja elektorale shndërrohet nga mandat për të qeverisur në justifikim për mënyrën se si ushtrohet pushteti.
Por demokracia nuk është vetëm aritmetikë votash.
Ajo nuk matet vetëm me mandate, bashki apo zgjedhje të fituara. Matet edhe me mënyrën se si pushteti trajton atë që thotë 𝙅𝒐, me hapësirën që i lë mendimit ndryshe dhe me rregullat që vlejnë njësoj për besnikun dhe kundërshtarin.
Debati i fundit brenda Partisë Socialiste, lidhur me largimet nga forumet drejtuese, e rikthen këtë problem në vëmendje. Pyetja nuk është nëse një parti ka të drejtë të ndryshojë drejtuesit e saj. Sigurisht që e ka. Ajo mund të riorganizohet, të vendosë disiplinë dhe të kërkojë përgjegjësi. Problemi fillon kur procedura mbetet e paqartë dhe institucioni bëhet më pak i rëndësishëm se vullneti politik që duhet të institucionalizojë.
𝙋𝒂𝙧𝒕𝙞𝒂 𝒏𝙪𝒌 𝒆̈𝙨𝒉𝙩𝒆̈ 𝒑𝙧𝒐𝙣𝒆̈ 𝒆 𝒌𝙧𝒚𝙚𝒕𝙖𝒓𝙞𝒕
Kushtetuta shqiptare nuk e konsideron demokracinë e partive çështje private. Neni 9 përcakton se organizimi i tyre duhet të përputhet me parimet demokratike.
Kjo do të thotë se demokracia nuk fillon vetëm ditën kur qytetari hyn në qendrën e votimit. Ajo duhet të ekzistojë edhe brenda organizatave që kërkojnë votën e tij.
Partitë kanë hierarki, udhëheqje dhe nevojë për disiplinë. Por 𝙙𝙞𝙨𝙞𝙥𝙡𝙞𝙣𝙖 𝙥𝙤𝙡𝙞𝙩𝙞𝙠𝙚 𝙣𝙪𝙠 𝙚̈𝙨𝙝𝙩𝙚̈ 𝙗𝙞𝙣𝙙𝙟𝙚 𝙥𝙚𝙧𝙨𝙤𝙣𝙖𝙡𝙚. Një anëtar mund të kundërshtojë një vendim pa qenë armik i partisë. Një deputet mund të kërkojë llogari pa qenë tradhtar. Një kryetar mund të kërkojë unitet pa kërkuar heshtje.
Demokracia nuk e përjashton autoritetin. Ajo e kufizon dhe e detyron të japë llogari.
𝗙𝗶𝘁𝗼𝗿𝗷𝗮 𝗻𝘂𝗸 𝗲̈𝘀𝗵𝘁𝗲̈ 𝗽𝗲̈𝗿𝗴𝗷𝗶𝗴𝗷𝗲 𝗽𝗲̈𝗿 𝗴𝗷𝗶𝘁𝗵𝗰̧𝗸𝗮
Argumenti më i fuqishëm i një partie në pushtet është: ne fitojmë zgjedhjet.
Është argument legjitim. Pa votë nuk ka mandat demokratik. Por fitorja u përgjigjet qytetarëve se 𝙠𝒖𝙨𝒉 𝒅𝙪𝒉𝙚𝒕 𝒕𝙚̈ 𝙦𝒆𝙫𝒆𝙧𝒊𝙨𝒆̈, jo se 𝙨𝙞 𝙙𝙪𝙝𝙚𝙩 𝙩𝙚̈ 𝙦𝙚𝙫𝙚𝙧𝙞𝙨𝙚̈.
Një parti mund të fitojë zgjedhje njëra pas tjetrës dhe njëkohësisht të dobësojë mekanizmat e kundërshtimit brenda saj. Pikërisht këtu ndahet demokracia elektorale nga demokracia institucionale.
Në demokracinë kushtetuese shumica vendos, por rregullat vazhdojnë të ekzistojnë edhe pasi numërohen votat.
Prandaj çështja nuk është Elisa Spiropali. Ajo ka qenë pjesë e niveleve të larta të pushtetit socialist dhe mban përgjegjësinë e saj politike për sistemin ku ka marrë pjesë. Por kjo nuk ia heq të drejtën për ta kritikuar atë sistem.
Problemi është më i madh.
Prej dekadash, politika shqiptare ka prodhuar parti ku liderët janë më të fortë se institucionet që formalisht duhet t’i kontrollojnë. Deputeti e di rëndësinë e kryetarit për karrierën e tij; ministri e di kush vendos për qëndrimin e tij në detyrë; drejtuesi lokal e di fuqinë e qendrës.
Kur karriera politike varet nga besnikëria ndaj liderit, mendimi ndryshe rrezikon të mos shihet më si kontribut, por si kërcënim.
Dhe ky nuk është problem vetëm i një partie. Tranzicioni shqiptar ka treguar, majtas dhe djathtas, se partitë tona kanë prodhuar liderë shumë më të fuqishëm sesa institucione të afta për t’i kontrolluar ata.
𝘿𝙚𝙢𝙤𝙠𝙧𝙖𝙘𝙞𝙖 𝙥𝙧𝙤𝙫𝙤𝙝𝙚𝙩 𝙠𝙪𝙧 𝙙𝙞𝙠𝙪𝙨𝙝 𝙩𝙝𝙤𝙩𝙚̈ «𝙟𝙤»
Kjo kulturë nuk mbetet brenda selive partiake. Partitë prodhojnë deputetë, ministra, kryetarë bashkish dhe drejtues politikë. Kultura e partisë, herët ose vonë, transferohet në kulturën e shtetit.
Prandaj është e vështirë të kërkosh institucione të pavarura në shtet kur nuk toleron institucione me autoritet real brenda partisë.
Dhe këtu qëndron edhe sfida europiane e Shqipërisë. Europa nuk është vetëm legjislacion, kapituj negociues dhe reforma në letër. Është kulturë e kufizimit të pushtetit, respektim i procedurës dhe pranimi se kundërshtari nuk është armik.
Prova e vërtetë e një partie demokratike nuk vjen kur të gjithë duartrokasin kryetarin. Vjen kur dikush thotë: 𝐧𝐮𝐤 𝐣𝐚𝐦 𝐝𝐚𝐤𝐨𝐫𝐝.
Kur kërkon votim. Kur kërkon bazën statutore. Kur kërkon llogari. Kur kërkon të konkurrojë.
Aty ku kundërshtimi pranohet, institucioni është më i fortë se individi. Aty ku ndëshkohet, lideri bëhet më i madh se institucioni.
Prandaj pyetja për të gjitha partitë shqiptare është e thjeshtë:
𝗔 𝗷𝗮𝗻𝗲̈ 𝗶𝗻𝘀𝘁𝗶𝘁𝘂𝗰𝗶𝗼𝗻𝗲 𝗾𝗲̈ 𝘇𝗴𝗷𝗲𝗱𝗵𝗶𝗻, 𝗸𝗼𝗻𝘁𝗿𝗼𝗹𝗹𝗼𝗷𝗻𝗲̈ 𝗱𝗵𝗲 𝘇𝗲̈𝘃𝗲𝗻𝗱𝗲̈𝘀𝗼𝗷𝗻𝗲̈ 𝘂𝗱𝗵𝗲̈𝗵𝗲𝗾𝗲̈𝘀𝗶𝘁, 𝗮𝗽𝗼 𝗼𝗿𝗴𝗮𝗻𝗶𝘇𝗮𝘁𝗮 𝗾𝗲̈ 𝗲𝗸𝘇𝗶𝘀𝘁𝗼𝗷𝗻𝗲̈ 𝗻𝗲̈ 𝗳𝘂𝗻𝗸𝘀𝗶𝗼𝗻 𝘁𝗲̈ 𝘁𝘆𝗿𝗲?
Demokracia nuk është vetëm e drejta e shumicës për të vendosur. Është edhe e drejta e pakicës për të kundërshtuar sot dhe për të pasur mundësinë të bëhet shumicë nesër.
𝗦𝗵𝗾𝗶𝗽𝗲̈𝗿𝗶𝘀𝗲̈ 𝗻𝘂𝗸 𝗶 𝗱𝘂𝗵𝗲𝗻 𝘃𝗲𝘁𝗲̈𝗺 𝗽𝗮𝗿𝘁𝗶 𝗾𝗲̈ 𝗱𝗶𝗻𝗲̈ 𝘁𝗲̈ 𝗳𝗶𝘁𝗼𝗷𝗻𝗲̈ 𝘇𝗴𝗷𝗲𝗱𝗵𝗷𝗲. 𝗜 𝗱𝘂𝗵𝗲𝗻 𝗽𝗮𝗿𝘁𝗶 𝗾𝗲̈ 𝗺𝗯𝗲𝘁𝗲𝗻 𝗱𝗲𝗺𝗼𝗸𝗿𝗮𝘁𝗶𝗸𝗲 𝗲𝗱𝗵𝗲 𝗽𝗮𝘀𝗶 𝗶 𝗸𝗮𝗻𝗲̈ 𝗳𝗶𝘁𝘂𝗮𝗿 𝗮𝘁𝗼.







