Admin
Pregatitun nga Rush Dragu
Kjo është një çështje shumë interesante, sepse lidhet me simetrinë diplomatike mes dy shteteve, por edhe me historinë dhe realitetin politik të shqiptarëve në Luginën e Preshevës.
1. Konsullata e Serbisë në Shkodër
Nëse hapet një konsullatë serbe në Shkodër, ajo do të ishte një përfaqësi diplomatike e Serbisë në territorin e Shqipërisë. Funksionet e saj zyrtare do të ishin:
- shërbime për shtetasit serbë (dokumente, ndihmë konsullore);
- zhvillim i marrëdhënieve ekonomike e kulturore;
- lehtësim i kontakteve mes dy vendeve.
Nga ana historike, Serbia ka pasur interes për veriun shqiptar dhe për Shkodrën, sidomos gjatë periudhës së fundit të Perandorisë Osmane dhe Luftërave Ballkanike, por një prani konsullore moderne është pjesë e marrëdhënieve shtetërore të sotme.
2. Konsullata e Shqipërisë në Preshevë/Bujanoc
Këtu qëndron një dallim i madh: në Luginën e Preshevës jeton një komunitet i madh shqiptar, sidomos në Preshevë dhe Bujanoc. Përfaqësuesit shqiptarë prej vitesh kanë kërkuar hapjen e një konsullate të Shqipërisë në atë zonë, për t’u ofruar shërbime më afër qytetarëve shqiptarë.
Një konsullatë shqiptare atje do të mund të ndihmonte me:
- dokumente dhe shërbime për shtetasit shqiptarë;
- lidhje kulturore e arsimore;
- mbështetje administrative për shqiptarët që kanë lidhje me Shqipërinë.
Krahasimi politik
| Çështja | Konsullata serbe në Shkodër | Konsullata shqiptare në Preshevë |
|---|---|---|
| Vendi | Shqipëri | Serbi |
| Qëllimi zyrtar | Shërbime konsullore dhe marrëdhënie dypalëshe | Shërbime konsullore dhe lidhje me shqiptarët e Luginës |
| Ndjeshmëria politike | Lidhet me historinë Serbi–Shqipëri dhe Kosovën | Lidhet me pozitën e shqiptarëve si pakicë kombëtare në Serbi |
| Simbolika | Prani serbe në një qytet historik shqiptar | Prani shqiptare pranë një komuniteti shqiptar jashtë kufirit |
Në aspektin diplomatik, të dyja mund të shihen si veprime reciproke normale mes shteteve, por në opinionin publik shqiptar çështja shihet më e ndjeshme sepse shumë njerëz e lidhin me faktin që shqiptarët e Luginës kanë kërkuar prej kohësh më shumë mbështetje institucionale
Një kronologji e shkurtër historike nga viti 1878 deri në vitin 1913, periudha kur u vendosën shumë nga kufijtë që ndikuan në fatin e Shkodrës, Kosovës dhe Luginës së Preshevës.
| Viti | Ngjarja | Rëndësia për shqiptarët dhe rajonin |
|---|---|---|
| 1878 | Lidhja e Prizrenit | U krijua një lëvizje politike shqiptare për mbrojtjen e trojeve shqiptare pas Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit. Shqiptarët kundërshtuan copëtimin e territoreve shqiptare. |
| 1878 | Kongresi i Berlinit | Fuqitë e mëdha ndryshuan disa vendime të Traktatit të Shën Stefanit. Megjithatë, disa zona me popullsi shqiptare iu dhanë Malit të Zi dhe Serbisë, duke krijuar pakënaqësi të mëdha. |
| 1878–1881 | Veprimtaria e Lidhjes së Prizrenit | U përpoq të krijonte një organizim politik shqiptar dhe të mbronte territoret shqiptare brenda Perandorisë Osmane. |
| 1908 | Revolucioni Xhonturk | Solli një periudhë të re politike në Perandorinë Osmane dhe nxiti më tej kërkesat shqiptare për të drejta kombëtare, sidomos për gjuhën dhe arsimin. |
| 1909–1912 | Kryengritjet shqiptare | U rrit kërkesa për autonomi dhe të drejta kombëtare. Shkodra u bë një nga qendrat e rëndësishme politike dhe ushtarake. |
| 1912 | Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë (28 Nëntor) | Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë, por kufijtë e shtetit të ri ende nuk ishin vendosur. |
| 1912–1913 | Lufta e Shkodrës | Mali i Zi rrethoi Shkodrën për disa muaj. Qyteti u bë një çështje ndërkombëtare mes Fuqive të Mëdha. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtuan ndryshimin e statusit të Shkodrës. |
| 1913 | Konferenca e Ambasadorëve në Londër | U njoh shteti shqiptar, por kufijtë e tij lanë jashtë shumë zona me popullsi shqiptare, përfshirë Kosovën dhe Luginën e Preshevës. |
Çfarë ndodhi me Shkodrën?
Shkodra mbeti brenda shtetit shqiptar, por:
- humbi disa territore përreth;
- u shkëput nga lidhjet tradicionale me disa zona shqiptare në veri;
- mbeti një qytet me rëndësi të madhe kulturore, ekonomike dhe strategjike.
Çfarë ndodhi me Luginën e Preshevës?
Pas luftërave ballkanike dhe vendimeve të vitit 1913:
- Presheva dhe Bujanoci mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë dhe u përfshinë në Mbretërinë e Serbisë;
- popullsia shqiptare e këtyre zonave vazhdoi të jetonte aty, duke ruajtur gjuhën dhe identitetin.
Pse këto ngjarje kanë rëndësi edhe sot?
Sepse kufijtë e vitit 1913 krijuan një realitet ku:
- Shqipëria u krijua si shtet, por shumë shqiptarë mbetën jashtë saj;
- Shkodra u bë pjesë e shtetit shqiptar, ndërsa Lugina e Preshevës mbeti jashtë tij.
Kjo periudhë është një nga momentet më të rëndësishme të historisë shqiptare dhe ballkanike.
Pse Serbia ka pasur interes për Shkodrën dhe pse Shqipëria ka interes për Luginën e Preshevës?
Këto dy zona kanë një rëndësi të madhe historike dhe strategjike në Ballkan, por për arsye të ndryshme.
1. Rëndësia e Shkodrës për Serbinë
Shkodra ka qenë historikisht një nga qytetet më të rëndësishme të Shqipërisë së Veriut.
Arsyet e interesit serb për Shkodrën:
- Pozita strategjike: Shkodra kontrollon hyrjen nga veriu drejt Adriatikut dhe ka lidhje me rrugët që çojnë drejt Kosovës, Malit të Zi dhe bregdetit.
- Dalja në det: Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, Serbia kërkonte një dalje në Adriatik. Për këtë arsye, gjatë Luftërave Ballkanike (1912–1913), ushtria serbe dhe malazeze patën interes për zonat veriore shqiptare.
- Rivaliteti ballkanik: Serbia, Mali i Zi, Austro-Hungaria dhe Italia konkurronin për ndikim në Shqipërinë e Veriut.
- Rëndësia ekonomike: Shkodra ishte një qendër e madhe tregtare me lidhje me Adriatikun.
Megjithatë, Shkodra nuk u përfshi në shtetin serb; ajo mbeti pjesë e Shqipërisë pas vendimeve ndërkombëtare të vitit 1913.
2. Rëndësia e Luginës së Preshevës për Shqipërinë
Lugina e Preshevës (Preshevë, Bujanoc, Medvegjë) ka rëndësi tjetër:
- Popullsia shqiptare: Zona ka një komunitet të madh shqiptar, sidomos në Preshevë dhe Bujanoc.
- Lidhja territoriale: Lugina shtrihet në korridorin që lidh Kosovën me Serbinë qendrore dhe Maqedoninë e Veriut.
- Rëndësia kulturore: Për shqiptarët e kësaj zone, gjuha, arsimi dhe identiteti kombëtar janë çështje të rëndësishme.
- Çështja e të drejtave të pakicave: Shqipëria tradicionalisht e ka ngritur si çështje respektimin e të drejtave të shqiptarëve në Serbi.
3. Krahasimi historik
| Shkodra | Lugina e Preshevës |
|---|---|
| Qytet historik shqiptar me shumicë shqiptare | Rajon me shumicë shqiptare në disa zona |
| Qendër tregtare dhe diplomatike e veriut shqiptar | Qendër e komunitetit shqiptar në Serbi |
| Kishte konsullata të fuqive të mëdha | Ka kërkesa për më shumë shërbime dhe përfaqësim institucional |
| Ishte objekt i interesave të fuqive ballkanike | Është pjesë e diskutimeve për të drejtat e shqiptarëve jashtë kufijve të Shqipërisë |
Përfundimi
Interesi serb për Shkodrën lidhej kryesisht me daljen në Adriatik, ndikimin rajonal dhe pozicionin strategjik.
Interesi shqiptar për Luginën e Preshevës lidhet kryesisht me mbështetjen e një komuniteti shqiptar që jeton jashtë kufijve të Shqipërisë dhe me ruajtjen e lidhjeve kulturore e kombëtare.
Në historinë ballkanike, këto çështje janë të lidhura me ndryshimet e kufijve pas rënies së Perandorisë Osmane, ku shumë komunitete mbetën jashtë shteteve të tyre kombëtare.
Një kronologji nga viti 1878 (Lidhja e Prizrenit) deri në 1913, që shpjegon pse u vendosën këta kufij dhe pse Shkodra e Lugina e Preshevës morën rëndësi të veçantë.
Lugina e Preshevës (që zakonisht përfshin komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë) ka një popullsi shqiptare që vlerësohet rreth 58 mijë–62 mijë shqiptarë, sipas të dhënave të regjistrimit të vitit 2022 dhe vlerësimeve statistikore.
Një ndarje e përafërt është:
| Komuna | Shqiptarë | Përqindja |
|---|---|---|
| Preshevë | rreth 31 mijë | rreth 94% |
| Bujanoc | rreth 25 mijë | rreth 62% |
| Medvegjë | rreth 900 | rreth 14% |
| Gjithsej Lugina e Preshevës | rreth 57–62 mijë | shumicë shqiptare në dy komunat kryesore |
Megjithatë, numri real është një çështje e diskutuar, sepse:
- shumë banorë të Luginës jetojnë dhe punojnë jashtë vendit (diasporë);
- regjistrimi i vitit 2011 u bojkotua nga shumë shqiptarë;
- disa vlerësime nga përfaqësues shqiptarë kanë dhënë shifra më të larta, duke përfshirë edhe diasporën.
Historikisht, Lugina e Preshevës ka qenë një zonë me shumicë shqiptare sidomos në Preshevë dhe Bujanoc, ndërsa Medvegja ka pasur një përbërje më të përzier dhe gjatë dekadave ka pasur shpërngulje të shqiptarëve.
HISTORIKU I KONSULLATAVE TE HUAJA NE SHKODER
Shkodra ka qenë për një periudhë të gjatë një nga qendrat më të rëndësishme diplomatike në Ballkanin Perëndimor. Për shkak të pozitës së saj strategjike dhe afërsisë me Malin e Zi, shumë fuqi evropiane hapën konsullata aty, madje përpara krijimit të shtetit shqiptar.
Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, në Shkodër funksiononin të paktën 5 konsullata të përhershme të fuqive evropiane:
- Konsullata e Austro-Hungarisë
- Konsullata e Italisë
- Konsullata e Britanisë së Madhe
- Konsullata e Francës
- Konsullata e Rusisë
Pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë (1912), numri i përfaqësive u rrit edhe më tej. Përveç fuqive të mëdha, interes për hapjen e konsullatave në Shkodër shfaqën edhe shtete të rajonit, si Serbia, e cila në vitin 1914 kërkoi të hapte një Konsullatë të Përgjithshme në qytet.
Prandaj, historianët vlerësojnë se në periudha të ndryshme, sidomos nga mesi i shekullit XIX deri në vitet 1930, Shkodra ka pasur rreth 8–12 konsullata ose agjenci konsullore të huaja, megjithëse jo të gjitha kanë qenë aktive në të njëjtën kohë. Numri ndryshonte sipas zhvillimeve politike dhe luftërave.
Sot, në Shkodër funksionojnë vetëm 3 konsullata:
- Konsullata e Austrisë,
- Konsullata e Hungarisë,
- Konsullata e Malit të Zi.
Një tabelë përmbledhëse e konsullatave të huaja që kanë funksionuar në Shkodër në periudha të ndryshme historike.
Për disa prej tyre nuk ka një datë të saktë hapjeje ose mbylljeje, pasi dokumentacioni ndryshon sipas burimeve historike.
| Shteti | Statusi | Periudha e funksionimit (afërsisht) | Shënime |
|---|---|---|---|
| Austro-Hungaria | Konsullatë | rreth 1850–1918 | Një nga konsullatat më me ndikim në Shkodër. |
| Italia | Konsullatë | nga shek. XIX deri sot (në forma të ndryshme) | Ka luajtur rol të rëndësishëm ekonomik e kulturor. |
| Franca | Konsullatë | shek. XIX – fillimi i shek. XX | Përfaqësonte interesat franceze në veri të Shqipërisë. |
| Britania e Madhe | Konsullatë | shek. XIX – fillimi i shek. XX | E pranishme gjatë periudhës osmane. |
| Rusia | Konsullatë | shek. XIX – fillimi i shek. XX | Përfaqësonte interesat ruse në rajon. |
| Mali i Zi | Konsullatë | periudha të ndryshme; edhe sot | Sot ka konsullatë në Shkodër. |
| Hungaria | Konsullatë | periudha moderne | Sot ka konsullatë në Shkodër. |
| Austria | Konsullatë | periudha moderne | Vazhduese e traditës historike austro-hungareze. |
| Turqia | Konsullatë Nderi | periudha moderne | Konsullatë Nderi në Shkodër. |
Përmbledhje historike
- Shekulli XIX: Shkodra ishte qyteti me numrin më të madh të konsullatave në trojet shqiptare, për shkak të rëndësisë së saj tregtare dhe strategjike.
- Rreth viteve 1870–1912: Në të njëjtën kohë funksiononin zakonisht 5–7 konsullata të fuqive të mëdha evropiane.
- Në periudha të ndryshme nga shekulli XIX deri në mesin e shekullit XX, në Shkodër kanë funksionuar rreth 9–10 konsullata ose përfaqësi konsullore të huaja.
Shkodra konsiderohej shpesh kryeqendra diplomatike e Shqipërisë së Veriut, madje për disa periudha kishte më shumë përfaqësi të huaja sesa qytete të tjera shqiptare.
Serbia ka pasur përpjekje për të hapur përfaqësi konsullore në Shkodër, por duhet bërë një dallim historik: nuk rezulton që Serbia të ketë pasur një konsullatë të konsoliduar dhe afatgjatë në Shkodër si ato të Austro-Hungarisë, Italisë, Francës apo Britanisë.
Pas krijimit të shtetit shqiptar në vitin 1912, në periudhën e Princ Vidit (1914), Serbia vendosi marrëdhënie diplomatike me Shqipërinë. Fillimisht hapi një agjenci diplomatike dhe më pas një legatë diplomatike, ndërsa kërkoi edhe hapjen e një Konsullate të Përgjithshme në Shkodër.
Pra, në tabelën e konsullatave të Shkodrës do ta vendosnim kështu:
| Shteti | Përfaqësia në Shkodër | Periudha | Shënim |
|---|---|---|---|
| Serbia | Kërkesë për Konsullatë të Përgjithshme | 1914 | U kërkua hapja pas vendosjes së marrëdhënieve diplomatike me Shqipërinë, por nuk ka të njëjtën dëshmi për një funksionim të gjatë si konsullatat e fuqive të mëdha. |
Arsyeja pse Serbia kishte interes për Shkodrën lidhej me rëndësinë strategjike të qytetit, me afërsinë me kufirin verior dhe me zhvillimet politike të Ballkanit pas Luftërave Ballkanike.
Para vitit 1912, pra gjatë periudhës së Perandorisë Osmane, Shkodra (Scutari/İşkodra) ishte një nga qytetet më të rëndësishme të Ballkanit për tregti, kulturë dhe diplomaci. Për këtë arsye shumë shtete evropiane hapën përfaqësi konsullore aty. Dokumentet historike tregojnë se konsullatat e huaja në Shkodër ekzistonin që nga shekulli XVIII dhe u shtuan sidomos në shekullin XIX.
Një pasqyrë e përafërt:
| Shteti | Përfaqësia në Shkodër para 1912 | Periudha (afërsisht) | Roli |
|---|---|---|---|
| Austro-Hungaria | Konsullatë | shek. XIX – 1918 | Më e fuqishmja në Shkodër; kishte rol politik, kulturor dhe mbështeti shkollat katolike e studimet shqiptare. |
| Italia | Konsullatë | shek. XIX | Lidhje tregtare, kulturore dhe politike me Shqipërinë e Veriut. |
| Franca | Konsullatë | shek. XIX | Përfaqësonte interesat franceze në Vilajetin e Shkodrës. |
| Britania e Madhe | Konsullatë | shek. XIX | Mbështeste interesat tregtare dhe diplomatike britanike. |
| Rusia | Konsullatë | fundi i shek. XIX – fillimi i shek. XX | Aktivitet diplomatik në kuadër të rivaliteteve ballkanike. |
| Mali i Zi | Përfaqësi/kontakte konsullore | fundi i shek. XIX – fillimi i shek. XX | Për shkak të afërsisë dhe interesave territoriale ndaj Shkodrës. |
| Serbia | Nuk ka dëshmi të një konsullate të rregullt para 1912 | — | Serbia kishte interesa politike në rajon, por nuk ishte ndër konsullatat klasike të Shkodrës para pavarësisë. |
| Greqia | Përfaqësi diplomatike në periudha të ndryshme | fundi i shek. XIX – fillimi XX | Lidhje me çështjet tregtare dhe komunitetet greke. |
Pra, në kulmin e saj (sidomos fundi i shekullit XIX), Shkodra kishte zakonisht rreth 5–7 përfaqësi konsullore të huaja aktive njëkohësisht. Kjo ishte një shenjë e rëndësisë së jashtëzakonshme të qytetit, i cili ishte qendër e Vilajetit të Shkodrës dhe një nyje tregtare që lidhej me Adriatikun dhe Ballkanin.
Konsullatat kryesore në Shkodër para vitit 1912
| Shteti | Roli kryesor në Shkodër |
|---|---|
| Austro-Hungaria | Ishte konsullata më aktive. Mbështeti shkollat katolike, botimet në gjuhën shqipe, studimet albanologjike dhe kishte ndikim të madh politik. Në prag të Pavarësisë ishte një nga fuqitë që mbështeti krijimin e një shteti shqiptar. |
| Italia | Kishte interesa tregtare dhe kulturore. Mbante lidhje me komunitetet shqiptare dhe ishte e interesuar për ndikimin në Adriatik. Konsullata italiane në Shkodër ishte aktive që në shekullin XIX. |
| Franca | Kishte rol diplomatik dhe kulturor. Franca ndiqte zhvillimet në Ballkan dhe kishte interes për arsimin e kulturën. |
| Britania e Madhe | Kishte kryesisht rol tregtar dhe diplomatik. Konsulli britanik ishte një figurë me peshë në jetën ndërkombëtare të qytetit. |
| Rusia | Kishte konsullatë dhe ndiqte interesat e saj në Ballkan. Ekzistojnë edhe dëshmi arkivore për godinën e Konsullatës Ruse në Shkodër gjatë periudhës së Luftërave Ballkanike. |
Ndikimi i tyre në çështjen shqiptare
1. Arsimi dhe kultura
- Austro-Hungaria ishte veçanërisht aktive në mbështetjen e shkollave katolike në Shkodër dhe në ruajtjen e identitetit kulturor shqiptar.
- Shkodra u bë një nga qendrat kryesore të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, me shtypshkronja, shoqëri kulturore dhe veprimtari letrare.
2. Politika ndërkombëtare
- Shkodra kishte rëndësi të madhe sepse kontrollonte rrugët drejt Adriatikut dhe kufirit me Malin e Zi.
- Në vitet 1912–1913, gjatë Luftës së Shkodrës, konsullatat u kthyen në burime të rëndësishme informacioni diplomatik. Dokumentet e Konsullatës Austro-Hungareze janë ndër burimet kryesore për atë periudhë.
3. Pse Shkodra kishte kaq shumë konsullata?
Sepse ishte:
- kryeqendër e Vilajetit të Shkodrës;
- portë tregtare me Adriatikun;
- afër Malit të Zi dhe zonave të konfliktit ballkanik;
- qendër e fuqishme katolike dhe kulturore.
Një fakt interesant: në gjysmën e dytë të shekullit XIX, Shkodra kishte pesë konsullata evropiane aktive njëkohësisht, gjë që e bënte atë një nga qytetet më të rëndësishme diplomatike të Perandorisë Osmane në Ballkan.
Më poshtë po ju paraqes disa nga konsujt dhe diplomatët e huaj më të njohur që shërbyen në Shkodër para vitit 1912, si dhe lidhjet e tyre me zhvillimet shqiptare të Rilindjes Kombëtare. Duhet theksuar se për disa konsuj të shekullit XIX burimet arkivore nuk japin gjithmonë lista të plota.
| Shteti | Konsuj / diplomatë të njohur në Shkodër | Periudha | Roli dhe lidhjet me Shqipërinë |
|---|---|---|---|
| Austro-Hungaria | Johann Georg von Hahn (figurë diplomatike dhe albanologe, jo vetëm konsull), August Kral (figurë diplomatike austro-hungareze) | Shek. XIX – fillimi XX | Austro-Hungaria ishte fuqia më aktive në Shkodër. Diplomatët e saj mblodhën të dhëna për gjuhën, historinë dhe kulturën shqiptare dhe mbështetën veprimtaritë arsimore shqiptare. |
| Italia | Konsuj të ndryshëm italianë në Shkodër (emrat ndryshojnë sipas viteve) | Shek. XIX – 1912 | Italia kishte interesa të mëdha në Adriatik dhe mbante lidhje me intelektualët shqiptarë dhe komunitetet tregtare. |
| Franca | Konsuj francezë të emëruar në Vilajetin e Shkodrës | Shek. XIX | Ndiqnin zhvillimet politike në Ballkan dhe interesoheshin për arsimin e kulturën. |
| Britania e Madhe | Konsuj britanikë në Shkodër | Shek. XIX – fillimi XX | Fokus te tregtia, lundrimi dhe raportimi politik. Konsullata britanike ishte një nga institucionet e huaja të rëndësishme në qytet. |
| Rusia | Konsuj rusë në Shkodër | Fundi i shek. XIX – fillimi XX | Ndiqnin zhvillimet ballkanike dhe rivalitetin e fuqive të mëdha. |
| Mali i Zi | Përfaqësues diplomatikë në periudha të ndryshme | Fundi i shek. XIX | Për shkak të afërsisë gjeografike dhe pretendimeve politike ndaj zonës së Shkodrës. |
Disa figura shqiptare që lidhen me këtë mjedis diplomatik
- Pashko Vasa (1825–1892) – diplomat, shkrimtar dhe një nga figurat kryesore të Rilindjes Kombëtare. Ka punuar në administratën osmane dhe kishte kontakte të shumta me qarqet diplomatike evropiane.
- Luigj Gurakuqi (1879–1925) – veprimtar i madh kombëtar, i lidhur me shkollat dhe kulturën shqiptare në Shkodër.
- Dom Ndre Mjeda (1866–1937) – poet, gjuhëtar dhe veprimtar i arsimit shqip.
- At Gjergj Fishta (1871–1940) – një nga figurat më të mëdha të kulturës shqiptare në Shkodër.
Një fakt shumë interesant: Konsullata Austro-Hungareze në Shkodër ishte aq e rëndësishme sa gjatë krizës së viteve 1912–1913 (Lufta e Shkodrës) ajo u bë një nga pikat kryesore të informacionit diplomatik evropian për situatën në Shqipërinë e Veriut
Pse Serbia ka pasur interes për Shkodrën dhe pse Shqipëria ka interes për Luginën e Preshevës?
Këto dy zona kanë një rëndësi të madhe historike dhe strategjike në Ballkan, por për arsye të ndryshme.
1. Rëndësia e Shkodrës për Serbinë
Shkodra ka qenë historikisht një nga qytetet më të rëndësishme të Shqipërisë së Veriut.
Arsyet e interesit serb për Shkodrën:
- Pozita strategjike: Shkodra kontrollon hyrjen nga veriu drejt Adriatikut dhe ka lidhje me rrugët që çojnë drejt Kosovës, Malit të Zi dhe bregdetit.
- Dalja në det: Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, Serbia kërkonte një dalje në Adriatik. Për këtë arsye, gjatë Luftërave Ballkanike (1912–1913), ushtria serbe dhe malazeze patën interes për zonat veriore shqiptare.
- Rivaliteti ballkanik: Serbia, Mali i Zi, Austro-Hungaria dhe Italia konkurronin për ndikim në Shqipërinë e Veriut.
- Rëndësia ekonomike: Shkodra ishte një qendër e madhe tregtare me lidhje me Adriatikun.
Megjithatë, Shkodra nuk u përfshi në shtetin serb; ajo mbeti pjesë e Shqipërisë pas vendimeve ndërkombëtare të vitit 1913.
2. Rëndësia e Luginës së Preshevës për Shqipërinë
Lugina e Preshevës (Preshevë, Bujanoc, Medvegjë) ka rëndësi tjetër:
- Popullsia shqiptare: Zona ka një komunitet të madh shqiptar, sidomos në Preshevë dhe Bujanoc.
- Lidhja territoriale: Lugina shtrihet në korridorin që lidh Kosovën me Serbinë qendrore dhe Maqedoninë e Veriut.
- Rëndësia kulturore: Për shqiptarët e kësaj zone, gjuha, arsimi dhe identiteti kombëtar janë çështje të rëndësishme.
- Çështja e të drejtave të pakicave: Shqipëria tradicionalisht e ka ngritur si çështje respektimin e të drejtave të shqiptarëve në Serbi.
3. Krahasimi historik
| Shkodra | Lugina e Preshevës |
|---|---|
| Qytet historik shqiptar me shumicë shqiptare | Rajon me shumicë shqiptare në disa zona |
| Qendër tregtare dhe diplomatike e veriut shqiptar | Qendër e komunitetit shqiptar në Serbi |
| Kishte konsullata të fuqive të mëdha | Ka kërkesa për më shumë shërbime dhe përfaqësim institucional |
| Ishte objekt i interesave të fuqive ballkanike | Është pjesë e diskutimeve për të drejtat e shqiptarëve jashtë kufijve të Shqipërisë |
Përfundimi
Interesi serb për Shkodrën lidhej kryesisht me daljen në Adriatik, ndikimin rajonal dhe pozicionin strategjik.
Interesi shqiptar për Luginën e Preshevës lidhet kryesisht me mbështetjen e një komuniteti shqiptar që jeton jashtë kufijve të Shqipërisë dhe me ruajtjen e lidhjeve kulturore e kombëtare.
Në historinë ballkanike, këto çështje janë të lidhura me ndryshimet e kufijve pas rënies së Perandorisë Osmane, ku shumë komunitete mbetën jashtë shteteve të tyre kombëtare.
kronologji e shkurtër historike nga viti 1878 deri në vitin 1913, periudha kur u vendosën shumë nga kufijtë që ndikuan në fatin e Shkodrës, Kosovës dhe Luginës së Preshevës.
| Viti | Ngjarja | Rëndësia për shqiptarët dhe rajonin |
|---|---|---|
| 1878 | Lidhja e Prizrenit | U krijua një lëvizje politike shqiptare për mbrojtjen e trojeve shqiptare pas Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit. Shqiptarët kundërshtuan copëtimin e territoreve shqiptare. |
| 1878 | Kongresi i Berlinit | Fuqitë e mëdha ndryshuan disa vendime të Traktatit të Shën Stefanit. Megjithatë, disa zona me popullsi shqiptare iu dhanë Malit të Zi dhe Serbisë, duke krijuar pakënaqësi të mëdha. |
| 1878–1881 | Veprimtaria e Lidhjes së Prizrenit | U përpoq të krijonte një organizim politik shqiptar dhe të mbronte territoret shqiptare brenda Perandorisë Osmane. |
| 1908 | Revolucioni Xhonturk | Solli një periudhë të re politike në Perandorinë Osmane dhe nxiti më tej kërkesat shqiptare për të drejta kombëtare, sidomos për gjuhën dhe arsimin. |
| 1909–1912 | Kryengritjet shqiptare | U rrit kërkesa për autonomi dhe të drejta kombëtare. Shkodra u bë një nga qendrat e rëndësishme politike dhe ushtarake. |
| 1912 | Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë (28 Nëntor) | Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë, por kufijtë e shtetit të ri ende nuk ishin vendosur. |
| 1912–1913 | Lufta e Shkodrës | Mali i Zi rrethoi Shkodrën për disa muaj. Qyteti u bë një çështje ndërkombëtare mes Fuqive të Mëdha. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtuan ndryshimin e statusit të Shkodrës. |
| 1913 | Konferenca e Ambasadorëve në Londër | U njoh shteti shqiptar, por kufijtë e tij lanë jashtë shumë zona me popullsi shqiptare, përfshirë Kosovën dhe Luginën e Preshevës. |
Çfarë ndodhi me Shkodrën?
Shkodra mbeti brenda shtetit shqiptar, por:
- humbi disa territore përreth;
- u shkëput nga lidhjet tradicionale me disa zona shqiptare në veri;
- mbeti një qytet me rëndësi të madhe kulturore, ekonomike dhe strategjike.
Çfarë ndodhi me Luginën e Preshevës?
Pas luftërave ballkanike dhe vendimeve të vitit 1913:
- Presheva dhe Bujanoci mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë dhe u përfshinë në Mbretërinë e Serbisë;
- popullsia shqiptare e këtyre zonave vazhdoi të jetonte aty, duke ruajtur gjuhën dhe identitetin.
Pse këto ngjarje kanë rëndësi edhe sot?
Sepse kufijtë e vitit 1913 krijuan një realitet ku:
- Shqipëria u krijua si shtet, por shumë shqiptarë mbetën jashtë saj;
- Shkodra u bë pjesë e shtetit shqiptar, ndërsa Lugina e Preshevës mbeti jashtë tij.
Kjo periudhë është një nga momentet më të rëndësishme të historisë shqiptare dhe ballkanike.
AMBASADORI FERIT HOXHA
Qëndrimi dhe veprimi i ambasadorit Ferit Hoxha për çështjen e konsullatave në Shkodër dhe Preshevë/Bujanoc mund të përmblidhet kështu:
- Për Shkodrën: Qëndrimi i tij është në kuadër të një politike diplomatike të matur: çdo konsullatë e huaj në Shqipëri duhet të jetë në shërbim të marrëdhënieve shtetërore, qytetarëve dhe bashkëpunimit dypalësh, pa cenuar historinë dhe interesat kombëtare shqiptare.
- Për Preshevën/Bujanocin: Ferit Hoxha ka theksuar rëndësinë e mbështetjes së të drejtave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës – identitetit, gjuhës, kulturës dhe përfaqësimit të tyre. Ai ka zhvilluar takime me përfaqësues të shqiptarëve të Luginës dhe ka kërkuar avancimin e marrëdhënieve duke adresuar këto çështje.
- Në planin diplomatik, qasja e tij është reciprocitet dhe dialog: Shqipëria ruan marrëdhëniet me Serbinë, por njëkohësisht kërkon që shqiptarët në Serbi të trajtohen sipas standardeve evropiane për pakicat kombëtare.
Pra, me një fjali: Ferit Hoxha mbështet një qasje diplomatike të ekuilibruar – marrëdhënie normale me Serbinë, por duke kërkuar respektim të të drejtave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës dhe barazi në trajtimin e çështjeve dypalëshe.
Një pikë interesante është se vetë tema e konsullatës shqiptare në Bujanoc është diskutuar në kuadër të marrëdhënieve Shqipëri–Serbi si një çështje që lidhet me shërbimet për qytetarët dhe afrimin institucional.
